George Tiller
Roe vs Wade
pro-life vs pro-choice
war on women
meer weten?

juni 2009

Abortus en reproductieve rechten in de VS

Al bijna veertig jaar is abortus een twistappel in de Verenigde Staten. Sinds 1973 kent de VS het recht op abortus. Dat was een direct gevolg van de uitspraak van het Hooggerechtshof in de zaak Roe vs Wade.

Tegenstanders van abortus, gegroepeerd in pro-life organisaties hebben sindsdien niet stilgezeten en hebben op alle manieren geprobeerd om dit vonnis terug te schroeven. Met het aantreden van George Bush in 2001 hadden deze groeperingen de wind in de zeilen. Sinds 2009 lijkt er echter met de verkiezing van Barack Obama een nieuwe wind te waaien in het Witte Huis en zijn pro-life groepen in de verdediging gedrongen. Een van de eerste beleidsdaden van de nieuwe Amerikaanse president was immers het intrekken van de Global Gag Rule en de belofte dat Roe vs Wade onder geen beding zou worden ingetrokken. Ook het aantreden van een nieuwe rechter voor het Hooggerechtshof, Sonia Sotomayor, zal een rol spelen in het debat.

George Tiller

De strijd tegen abortus bereikte onlangs een tragisch dieptepunt met de moord op George Tiller. George Tiller (67 jaar) was één van de weinige artsen die een zwangerschapsonderbreking in een laat stadium (na de 21ste week van de zwangerschap) uitvoerde. Hij werd op zondag 31 mei 2009 vermoord in een kerk in Wichita (Kansas, VS). Hij was parochiebladen aan het uitdelen.

Sinds Tiller in 1973 (het jaar van de baanbrekende uitspraak in de zaak Roe vs Wade) zijn eerste abortus uitvoerde, was hij het mikpunt van pro-life groepen. In 1985 werd een bomaanslag uitgevoerd tegen zijn kliniek. Er werd voortdurend gedemonstreerd bij zijn kliniek en zelfs bij zijn huis. Meermaals werd gepoogd om zijn kliniek via juridische weg op te doeken. In 1993 overleefde hij een eerste moordaanslag.

George Tiller is het zesde dodelijke slachtoffer van de strijd van anti-abortusgroeperingen tegen de huidige abortuswetten.

President Obama reageerde verontwaardigd op deze moord.

Meer info uit RoSa's Vrouwennieuws

Roe vs Wade: waarmee het begon

De strijd tussen "pro-life" en "pro-choice" bewegingen in de VS begon met de uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof in de zaak Roe vs Wade in 1973. 

In 1969 geraakte Norma McCorvey zwanger. De toenmalige abortuswetten in Texas, waar zij woonde, lieten abortus enkel toe als het leven van de moeder in gevaar was. Daartegen trok ze ten strijde. Om haar privacy te beschermen, deed ze dat onder het pseudoniem Jane Roe. De meningen in de publieke opinie over deze kwestie liepen, en lopen, immers hoog op. Na een juridische strijd, met als openbaar aanklager Henry Wade, kwam de zaak uiteindelijk voor de hoogste Amerikaanse rechtbank, het Hooggerechtshof. Uitspraken van het Hooggerechtshof gelden voor heel het Amerikaanse grondgebied.

Op 22 januari 1973 velde Harry Blackmun, opperrechter van het Amerikaanse hooggerechtshof, een arrest in deze veelbesproken zaak Roe vs Wade. Volgens dat arrest zijn de meeste Amerikaanse wetten die abortus verbieden in strijd met het grondwettelijk recht op de privacy. Zo vormde de uitspraak een juridische mijlpaal in de strijd voor abortus omdat hij impliciet het fundamentele recht op abortus erkende.

Deze uitspraak heeft van het begin af heel wat stof doen opwaaien met elk jaar herdenkingen van pro-choice groeperingen. Dat zijn voorstanders van abortus. Aan de andere kant maken pro-life groepen, tegenstanders van abortus, van deze dag gebruik om te protesteren tegen het recht op abortus.

Opvallend is dat over de jaren sinds Roe vs Wade, de publieke opinie over abortus relatief stabiel is gebleven. 36% van de Amerikanen vindt dat abortus in de meeste omstandigheden legaal moet zijn. 40% gelooft dat abortus in sommige gevallen, bijvoorbeeld levensbedreigende situaties, moet kunnen. 22% is van mening dat abortus verboden moet worden. Deze percentages zijn de laatste 15 jaar nauwelijks veranderd. Toch lijkt het erop dat de laatste tijd de pro-life lobby groepen veel meer gewicht in de schaal werpen.

Begin maart 2006 werd in de Amerikaanse staat South Dakota een wet goedgekeurd die het uitvoeren van een abortus in bijna alle gevallen als een strafbaar feit bestempelt. Artsen die een zwangerschap onderbreken, riskeren tot vijf jaar cel, zelfs als die zwangerschap een gevolg is van incest of verkrachting. Enkel wanneer er een rechtstreeks risico is voor de gezondheid van de vrouw, kan er een uitzondering gemaakt worden. De wet is in strijd met de voor heel het land geldende uitspraak van het Hooggerechtshof in de zaak Roe vs Wade. De conservatieve anti-abortusbeweging lobbyt dan ook al vele jaren om de klok terug te draaien.

Weetjes: Norma McCorvey heeft geen abortus ondergaan, maar is bevallen van een dochter die ze na de geboorte voor adoptie heeft afgestaan. In 1995 is ze bekeerd tot de 'born again christians' en werd ze een actief lid van de pro-life beweging. 

"Pro-life" vs "pro-choice"

Sinds de uitspraak in de zaak Roe vs Wade hebben vrouwen in Amerika recht op abortus. Van bij het begin werd er erg tegen dit recht geprotesteerd door zogenaamde 'pro-life'-bewegingen. Hoewel er tussen de organisaties en individuen veel verschillende, vaak genuanceerde anti-abortusopvattingen bestaan, begint voor veel pro-life organisaties het leven bij de bevruchting: abortus staat voor hen dan ook gelijk aan moord en is enkel in heel uitzonderlijke gevallen te verantwoorden, bijvoorbeeld wanneer het leven van de moeder in gevaar is. Pro-life wordt in de Verenigde Staten vooral gelinkt aan conservatieve en religieus rechtse, vooral christelijke invloeden.

Lijnrecht hiertegenover staat de 'pro-choice' beweging. Zij leggen de klemtoon niet op de foetus maar op het recht van de vrouw om controle uit te oefenen op haar eigen leven en voortplanting. Met het aantreden van president George W. Bush heeft de rechts-christelijke conservatieve beweging haar invloed op het beleid aanzienlijk kunnen versterken. Deze tendens heeft niet enkel zijn weerslag op de abortuswetgeving. In programma's voor geboortebeperking gaat er bijvoorbeeld meer en meer geld én aandacht naar zogenaamde 'abstinence-only' programma's: projecten die zich enkel richten op onthouding als voorbehoedsmiddel.

Wie is wie?

tegen abortus: "Pro-life"voor abortus: "Pro-choice"
National Right to Life Committee (NRLC) Planned Parenthood Federation of America
Americans United for Life National Abortion Federation
March for Life Catholics for a Free Choice
Feminists for Life National Organization for Women (NOW)
Moral Majority National Abortion Rights Action League (NARAL)
Meer... Meer...

War on Women?

Abortus en reproductieve rechten zijn gevoelige kwesties. Zowel pro-life als pro-choice groepen proberen zoveel mogelijk invloed uit te oefenen op het beleid. Hoewel veel afhangt van de president in kwestie, zijn Democratische presidenten eerder geneigd de pro-choicelijn te volgen. Ongeacht hun eigen persoonlijke opvattingen vinden ze meestal dat vrouwen het wettelijk recht hebben om hun zwangerschap al dan niet uit te dragen. Republikeinse presidenten daarentegen scharen zich vlugger achter de pro-life beweging en zijn dan ook meer te vinden voor een beperkende wetgeving inzake abortus en reproductieve rechten.

Een overzicht van recente beleidsdaden.

de global gag rule

Een van de eerste beleidsdaden van de nieuw verkozen president Bush in 2001 was het herinvoeren van de zogenaamde Mexico City Policy, onder tegenstanders bekend als de global gag rule (muilkorf-regel). Deze maatregel werd voor het eerst ingevoerd door Ronald Reagan in 1984, maar later door de democratische president Clinton weer ingetrokken. De global gag rule bepaalt dat buitenlandse organisaties die informatie verstrekken over abortus en/of zich mengen in het publieke debat rond legalisering van abortus in hun land, niet langer financiële steun krijgen van de Verenigde Staten. De idee erachter is dat het geld van de Amerikaanse belastingbetaler niet gebruikt hoeft te worden om abortus te promoten of te verdedigen, in de Verenigde Staten of elders.

De impact van de maatregel was enorm, vooral voor landen in ontwikkeling. NGO’s die het niet eens waren met de bepalingen van de gag rule kregen meer dan enkel een financiële opdoffer. Ze verloren ook het recht om gebruik te maken van de faciliteiten van USAID, het VS-agentschap voor internationale ontwikkeling, en van de gratis anticonceptie (waaronder condooms) die USAID verdeelt. Hierdoor werd de werking van veel NGO’s gehypothekeerd. Heel wat gezinsplanningklinieken moesten de deuren sluiten of hun werking terugschroeven. USAID is samen met de UNFPA, het VN-bevolkingsfonds, de belangrijkste steun voor gezondheids- en gezinsplanningklinieken in landen in ontwikkeling. USAID staat in voor meer dan één derde van de verdeling van gratis anticonceptie. De Verenigde Staten trok ook zijn steun aan de UNFPA terug. Als gevolg bleven heel veel vrouwen, vooral die op het platteland, de voorbije acht jaar verstoken van informatie over anticonceptie, seksueel overdraagbare aandoeningen en abortus, konden veel zwangere en pas bevallen vrouwen niet professioneel begeleid worden, hadden miljoenen vrouwen die aan geboorteregeling wilden doen geen toegang tot anticonceptie. Velen onder hen zochten hun toevlucht tot een onveilige abortus. Bij gebrek aan condooms konden vrouwen en mannen zich bovendien niet beschermen tegen hiv en andere seksueel overdraagbare ziektes.

De gag rule lijkt op alle vlak zijn doel te hebben gemist. Het beleid resulteerde in méér in plaats van minder abortussen, brengt vrouwenlevens in gevaar en vergroot het gevaar op besmetting met hiv of andere seksueel overdraagbare aandoeningen

Ook moreel gezien lijkt de maatregel absurd. Gezondheidswerkers van NGO’s met USAID-steun kunnen niet doen wat hun collega’s binnen de VS wel kunnen: patiënten wijzen op alle mogelijkheden die voor hen openstaan. NGO’s met USAID-fondsen worden verhinderd op te komen voor hun eigen mening en visie over de gezondheidsrechten van vrouwen.

Vrouwen- en gezinsplanningorganisaties haalden dan ook opgelucht adem toen president Obama het intrekken van de gag rule aankondigde. Hij verklaarde ook samen met de Senaat werk te willen maken van het hervatten van de financiële steun aan UNFPA. “Hulp rond geboorteregeling werd in het verleden misbruikt als politieke splijtzwam en ik heb geen verlangen om dit zinloze debat verder te zetten”, verklaarde Obama in januari 2009 “Het is tijd dat we een eind maken aan de politisering van deze kwestie. In de komende weken zal mijn administratie een nieuwe dialoog opzetten over gezinsplanning, zodat alle partijen een gemeenschappelijke grond kunnen vinden die tegemoet kan komen aan de noden van vrouwen en gezinnen hier en wereldwijd. (…) We moeten werk maken van de promotie van veilig moederschap, moeder- en kindsterfte inperken en onderwijs- en economische mogelijkheden voor vrouwen en meisjes verhogen.”

Meer info over de Global Gag Rule:

Abortus

De pro-life beweging stuurt aan op het bemoeilijken van abortus door bv. het opleggen van beperkende maatregelen voor vrouwen die steun genieten via gezondheidsprogramma's van de overheid of het bemoeilijken van abortus bij minderjarigen door het vereisen van toestemming door een volwassene. Vele maatregelen treffen vooral de sociaal zwakkeren in de maatschappij. Naast het verhogen van de drempel proberen heel wat staten wetten goed te keuren die abortus (bijna) volledig buiten de wet plaatsen, ook bv. South Dakota. Zolang Roe vs Wade van kracht blijft, zijn deze wetten echter niet geldig. De pro-life beweging stuurt daarom aan op een nieuwe rechtszaak met als mogelijk gevolg dat de uitspraak in de zaak Roe vs Wade zou worden overruled (verworpen). De moord op George Tiller is een tragische episode in deze strijd. 

Geboortebeperking

Toegang tot contraceptieve middelen behoort tot de basisgezondheidszorg en is een absolute voorwaarde om het aantal ongewenste zwangerschappen én het aantal abortussen te beperken. Onder invloed van conservatieve beleidsmakers werd de toegang tot dergelijke middelen steeds gecompliceerder. Zo werd onder meer de vrije aflevering van de morning after pill tegengewerkt door politieke beïnvloeding van de FDA, de Food and Drug Administration. Een belangrijk programma voor gezinsplanning, het "Title X"-programma, dat ook voorziet in geboortebeperking, onderzoek naar soa's (seksueel overdraagbare aandoeningen) en borstkanker, pre- en postnatale zorg, zag zijn fondsen teruggeschroefd. De nieuwe president Obama heeft recent wel beloofd om de nodige fondsen vrij te maken.

Seksuele voorlichting

Meer en meer fondsen worden vrijgemaakt voor zogenaamde 'abstinence-only' programma's waarin de klemtoon vrijwel uitsluitend ligt op het promoten van onthouding als geboortebeperkingstechniek. Condoomgebruik of het bestaan van contraceptieve middelen worden moedwillig verzwegen, jongeren wordt niet geleerd hoe zich afdoende te beschermen als ze toch seks hebben.

Juridische strijd

Een federaal verbod op abortus -en dus een herroeping van de uitspraak in Roe vs Wade- is een zaak het Supreme Court (het Hooggerechtshof), de hoogste rechtsinstantie van de Verenigde Staten. Het Hooggerechtshof oordeelt hoofdzakelijk over de grondwettelijkheid van o.a. wetten die door het congres of door afzonderlijke staten zijn ingesteld. De uitspraken die hier gedaan worden gelden als precedenten voor elke andere rechtbank in het land. Met hun beslissingen bepalen de rechters van het Supreme Court zo de ideologische koers van de Verenigde Staten. Zonder hun uitspraak in de zaak Roe vs Wade voor abortus, zou abortus in de Verenigde Staten niet toegelaten zijn. Het Supreme Court is samengesteld uit acht voor het leven benoemde rechters en een opperrechter. Momenteel is slechts 1 vrouw lid van het Hooggerechtshof. Vooral de benoeming van Samuel Alito, ter vervanging van de gematigde Sandra Day O'Connor, in januari 2006 lokte heel wat kritiek uit. Alito staat bekend als een ultraconservatief rechter, behorend tot het religieus-rechtse kamp. Eerder werd ook John Roberts, ook een conservatief, opgenomen in het Supreme Court als voorzitter. Beide nieuwe rechters zijn niet gewonnen voor het recht op abortus. Het overwicht in het Supreme Court was tot voor kort volledig beheerst door conservatieve rechters. In juni 2009 echter gaat David Souter, een andere conservatieve rechter, op pensioen. President Obama draagt Sonia Sotomayor als nieuwe rechter van het Hooggerechtshof voor. Als haar nominatie wordt aanvaard, wordt zij de derde vrouw en de eerste latino die het tot rechter in het Hooggerechtshof schopt.

Gonzalez vs Carhart: een belangrijke uitspraak

De uitspraak van het Hooggerechtshof in de zaak Gonzalez vs Carhart in april 2007 mag zeker niet onderschat worden. De uitspraak, die in het Hooggerechtshof een 5-4 meerderheid haalde, bevestigde de 'Partial-Birth Abortion Ban', een federale wet die president Bush in 2003 ondertekende. Het gaat daarbij om een bepaalde methode van abortus waarbij de uitvoerende dokter strafbaar wordt.

Meer info:

Meer weten?

...in de RoSa bibliotheek

Vind interessante publicaties over de abortusstrijd die je gratis kan lenen uit de RoSa bibliotheek via onze online catalogus. Volgende trefwoorden zijn zeker interessant:

Via het uitgebreid zoeksysteem kunnen de trefwoorden met elkaar gecombineerd worden.

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

The W effect: Bush's war on women. L. Flanders,

 Abortion in the USA and the UK. C. Francome,Killing for life. The apocalyptic narrative of pro-life politics. C. MasonBearing right. How conservatives won the abortion war. W. Saletan

Op de RoSa website

Aanvullende gegevens