Jeugd

Jeanne ‘Jenny’ Merkus werd geboren op 11 oktober 1839 op Batavia, als zesde kind van gefortuneerde ouders. Haar moeder, Wilhelmine Niclasine Cranssen, was de erkende dochter van een in vrijheid gestelde Abonese slavin. Haar vader Pieter Merkus, gouverneur-generaal van het toenmalige Nederlands-Indië, stierf toen Jenny amper vijf jaar was, waarop Jenny’s moeder met haar kroost terugkeerde naar Nederland. Toen ook zij stierf werden de weesjes opgevangen door ‘oom Willem’, de Waalse dominee Charles Guillaume Merkus. Zijn diepchristelijke geloofsbeleving en godsdienstige principes gericht op naastenliefde en sociaal engagement zouden een diepe indruk nalaten op Jenny. Ook volgde Jenny zijn overtuiging dat Christus op aarde zou terugkeren, een idee met verstrekkende gevolgen. Andere voorbeeldfiguren uit haar jeugd waren Jeanne d’Arc en Florence Nightingale. Ze zou haar hele fortuin opmaken aan het realiseren van op hen gebaseerde idealen.

Filantropie en ziekenzorg

Jeanne Merkus, bijbelvaste vrijheidsstrijder en filantroopJenny Merkus’ sociale en politieke ideeën waren volledig religieus gedreven. Als diakones kon ze bij haar activiteiten in de ziekenzorg en filantropie de zieltjeswinnerij niet laten. Politiek evolueerde de bijbelvaste Jenny al snel naar het linksradicale revolutionaire gedachtegoed. In haar fanatiek bewonderde Frankrijk maakte ze de Commune van Parijs mee. Ze organiseert er hospitalen voor de gewonden en ontmoet er de militante feministe Louise Michel, het rolmodel voor Jenny’s latere militaire optreden in de Balkan. Volgens Betsy Perk voelde haar oudtante Jenny ‘een onweerstaanbare drang om waar zij meende dat onrecht zich voordeed, met woord en daad hiertegen te velde te trekken’, wat haar bewogen leven en ietwat bizarre gedrag zou verklaren.  Als erfgename van een groot vermogen heeft ze er ook de middelen voor.

Nadat ze in het Zuiden van Frankrijk op krachten gekomen is duikt Jenny Merkus op in Rome, in kringen van progressieve denkers die zich willen inzetten voor de bevrijding van onderdrukte volkeren. Daar ontluiken haar plannen voor ‘de stichting van een gebouw tot Gods verheerlijking’. Jenny gelooft in alle ernst in de fysieke terugkeer van de Heiland op aarde. Ze vindt de gedachte ondragelijk dat Christus bij terugkeer op aarde geen plek zou hebben voor zichzelf en zijn volgelingen. Maar ‘een stem’ zegt haar dat ze haar bouwplannen van Rome naar Jerusalem moet verplaatsen, wat ze in 1873 dan ook doet. Dit grootse bouwwerk zou nooit voltooid geraken.

De Nederlandse Jeanne d’Arc

Eind 1875 richt de excentrieke Jenny Merkus haar aandacht op de vrijheidsstrijd van de christelijke bevolking in Servië, Bosnië en Herzegovina tegen de islamitische Turken. Een voorspelling zegt haar dat de Turken medio maart 1876 uit Europa verjaagd zouden zijn. Jenny, die bruist van dadendrang en internationale solidariteit, reist af naar de Balkan. Dit keer niet als volgeling van Florence Nightingale maar als de Zuid-Slavische Jeanne d’Arc. Nietemin steunt ze gul het pas opgerichte Rode Kruis.  Jeanne Merkus trekt ten strijde tegen de islamitische Turken op de BalkanZe wordt de rechterhand van Mico Ljubibratic, een commandant van het Herzegovijnse opstandelingenleger, betaalt voor zes Krupp-kanonnen die nooit aankomen en neemt met religieus vuur deel aan schietpartijen. In 1876 wordt ze ernstig ziek en herstelt in de Servische hoofdstad Belgrado, waar ze als heldin gehuldigd wordt. De pers beschrijft haar zowel neerbuigend en spottend als ophemelend. Tot ze uit het Servische leger wordt gezet.

Na haar mislukte Balkan-avontuur pakt ze de draad weer op in Jerusalem en schenkt opnieuw een enorm bedrag uit haar privévermogen aan haar Franse architect om het gebouw af te werken. Haar familie heeft intussen verhinderd dat ze het gemeenschappelijke fortuin aanspreekt. Hoewel ze daardoor krap bij kas zit, blijft ze armen en vrijheidsstrijders financieel steunen. In 1879 is haar geld op en moet ze de werf stilleggen. Ze krijgt bovendien problemen met de fiscus en het gerecht. In 1895 keert ze kaalgeplukt en mentaal uitgeput terug naar Europa. Haar deftige familie keert de verwarde, zieke Jenny de rug toe. Ze wordt uiteindelijk opgenomen in het Diakonessenhuis, waar ze twee jaar later sterft op de leeftijd van 57 jaar.

Meer lezen 

  • In de RoSa bibliotheek: Mystica met kromzwaard. Het opzienbarende leven van Jenny Merkus (1839-1897) / René Grémaux & Wim van den Bosch, 2014  – RoSa ex.nr.: T/1293
  • Biografisch Woordenboek van Nederland: Merkus, Jeanne (1839-1897)