Afkomst en opleiding
Filosoof, wetenschapper en docent
Auteur
Politiek-sociale rol in turbulente tijden
Gruwelijke moord
Verdienste
Historische bronnen
Aanraders uit de RoSa bibliotheek

Afkomst en opleiding

Hypatia van AlexandriëHypatia leefde van ongeveer 365 tot 415 in de Egyptische stad Alexandrië. In die tijd was de stad een van de belangrijkste kennis- en handelscentra van het Byzantijns-Romeinse rijk. De bevolking was er zeer divers : Romeinen, Joden, Egyptenaren, Grieken,... elk met hun eigen cultuur en godsdienst. Zes eeuwen na haar stichting bezat de stad een exotische grandeur, met paleizen, parken en zuilengalerijen. Daar had je de machtige tempel van Serapis, het Mouseion en de beroemde bibliotheek van Alexandrië, de belangrijkste kernen van geleerdheid in de antieke tijd. De stad ging er prat op de kennis en wetenschap te bevorderen en trok de meest briljante geesten aan.

Bij de stichting van Alexandrië door de Griekse veldheer Alexander de Grote in de derde eeuw vóór Christus was een grote Griekse gemeenschap van intellectuelen uit de hogere sociale klassen zich in de stad komen vestigen. Hypatia stamde af van die bevolkingsgroep. Hypatia’s vader Theoon doceerde er aan de universiteit, het Mouseion, waarvan hij waarschijnlijk de laatste rector was. Hij was ook verbonden aan de grote bibliotheek. Hij leerde zijn dochter alles wat hij afwist van wiskunde, sterrenkunde, filosofie, mechanica en techniek, en gaf haar toegang tot de grote bibliotheek. Heel waarschijnlijk reisde Hypatia naar Athene en Italië om de filosofie van Plato en Aristoteles te bestuderen. Dank zij haar intelligentie zou ze zijn aangenomen als leerling van Plutarchus de Jongere en zijn dochter Asklepigeneia.

Filosoof, wetenschapper en docent

Hypatia’s opleiding in de exacte wetenschappen en de filosofie was een logische combinatie van vakken in een tijd dat beide kennisgebieden nog door elkaar liepen. Beide pasten in de zoektocht naar het ontstaan van de kosmos en de bestaansreden van de mens.

 Astrolabia - Hypatia van AlexandriaDe erudiete Hypatia was bijzonder gedreven om de verworven kennis te bewaren en door te geven aan de volgende generaties. Kennisoverdracht was voor haar een dwingende behoefte. In haar tijd was onderwijzen een grote eer, voorbehouden aan de knapste koppen. Hypatia begon thuis wiskunde, sterrenkunde en filosofie  te onderwijzen aan kleine groepjes studenten. Haar lessen algebra, meetkunde en astronomie waren levendig en praktijkgericht. Ze bouwde zelfs een van de eerste astrolabia.  Het is een instrument met verschillende draaiende platen waarmee je de elliptische baan van de hemellichamen kon berekenen en zonsverduisteringen kon voorspellen. Het was ook een nuttig navigatie-instrument voor de zeevaart overdag. Op basis van brieven van een tijdgenoot weten we dat ze samen met Synesius een hydroscoop bouwde, een cylindervormig instrument om het gewicht van vloeistoffen te meten.  

Na een tijd groeide haar faam en breidde haar studentenkring zich uit met leerlingen uit voorname families van over heel het Romeinse rijk. Veel van haar studenten bekleedden later belangrijke politieke en religieuze functies, onder meer Synesius van Cyrene, die rond 410 bisschop van Ptolemais werd.

Auteur

Didactiek was voor Hypatia een prioriteit. Om haar studenten te helpen schreef ze commentaren op de werken van collega's waarin ze hun wiskundige theorieën uitlegde in een vlotte en literaire stijl. Jammer genoeg is niets van haar teksten bewaard gebleven. Dank zij enthousiaste verwijzingen ernaar in de brieven van haar studenten en de geschriften van andere geleerde tijdgenoten kunnen we afleiden dat ze commentaren schreef op Euclides, op de Arithmetica van Diophantus, de Konica (De kegelsnedes) van Apollonius. Ze redigeerde blijkbaar ook het derde boek van haar vaders commentaar op de Almagest van Ptolemaeus.

Politiek-sociale rol in turbulente tijden

Hypatia was een onafhankelijk denker met een wetenschappelijke onderzoeksgeest en een brede belangstelling. Ze was ruimdenkend en stond open voor uiteenlopende religieuze stromingen. In filosofische debatten toonde ze zich rationeel, beheerst en terughoudend over haar eigen overtuiging. Ze bezat de gave om mensen van verschillende strekkingen samen te brengen. Hoewel de tijd waarin ze leefde helemaal niet vrouwvriendelijk was, nam Hypatia toch deel aan openbare vergaderingen met leidinggevende mannen, die haar enorm waardeerden om haar kennis en haar waardigheid. Orestes, de nieuwe Romeinse prefect van Alexandrië, was buitengewoon gecharmeerd van haar autonome intellect en van haar communicatiestijl die een ideale mix was van gevatheid, durf en bescheidenheid.

Toen de Romeinse keizer Theodosius vanaf 380 alle niet-christelijke godenvereringen verbood en het christendom als staatsgodsdienst instelde, leidde dat algauw tot een meedogenloze machtsstrijd, moordpartijen en plunderingen van elkaars heiligdommen. De strijd verliep fanatieker en gewelddadiger in Alexandrië dan in andere steden. De religieuze conflicten zouden de stad uiteindelijk ten gronde richten. Hypatia koos geen partij en hield zich op de vlakte in het klimaat van toenemende politieke onrust. Toch zou ze meegesleurd worden in het tumult. Haar vriendschap met Orestes, de grote politieke invloed die ze had op de leiders en het feit dat ze excelleerde in “heidense” kennis, dat alles wekte jaloezie en ergernis bij de christelijke patriarch van Alexandrië, bisschop Cyrillus (412-444).

Gruwelijke moord

Opeens doken roddels op over Hypatia. Ze werd beschuldigd van hekserij en ketterij. Sommigen beweren dat bisschop Cyrillus achter de haatcampagne zat. Hij zou haar hebben laten vermoorden omwille van haar grote invloed in politieke en religieuze kringen en omdat zij de algehele kerstening van zijn stad in de weg stond. Ook de persoonlijke en politieke rivaliteit tussen Cyrillus en de Romeinse prefect Orestes, die zich liever liet adviseren door Hypatia dan door de bisschop, zou een rol gespeeld hebben. Christelijke theologen hadden ook een motief om haar uit te schakelen: wrok en jaloezie omdat ze een gezaghebbende stem was op het vlak van onchristelijke filosofie. Het volk gaf haar de schuld van de onverzoenlijke vijandschap tussen de bisschop en de prefect.

In maart van het jaar 415, in de vastentijd, viel een opgehitste meute fanatieke christenen haar aan terwijl ze in een draagstoel op weg was naar huis. De bende werd aangevoerd door Petros, een christen voorlezer in de kerk. Ze scheurden haar kleren af en sleepten haar door de straten naar het Caesareum, een tot christelijke kerk gewijde heidense tempel. Daar werd ze met potscherven aan stukken gereten, haar ledematen werden afgerukt en haar lichaamsresten verbrand op een plaats Kinaro.

Verdienste

Dat Hypatia rond haar vijftigste op zo’n afschuwelijke manier aan haar dood kwam,  overschaduwt in de overlevering soms het intellectuele en wetenschappelijke belang van haar levenswerk. In de oudheid moet haar faam legendarisch geweest zijn. Hypatia werd de leidende denker van haar tijd. Ze was een welsprekende, elegante vrouw die respect afdwong door haar integere intellectuele uitstraling. Ze had een grote invloed had op de mannelijke politieke en religieuze elite. Moed had Hypatia ook : in een gevaarlijk politiek en religieus klimaat ging ze door met haar onderzoek om de wereld rondom haar te begrijpen en haar kennis door te geven.
Haar gedrevenheid om de wetenschappelijke erfenis van haar tijdperk te bewaren en over te dragen vormde een bedreiging voor het christelijke establishment. De pas ontdekte kosmische modellen spoorden immers niet met het christelijke monotheïsme, dat de aarde en Gods schepping centraal stelt in het universum. Met haar empirische bevindingen stond ze heel waarschijnlijk dicht bij de ontdekking van een heliocentrisch kosmisch model. Je zou kunnen vermoeden dat de verspreiding van het christendom een rem geweest is op de vorderingen in de astronomische wetenschappen van toen. Nadat Hypatia uitgeschakeld was viel het natuurwetenschappelijk onderzoek stil voor de komende duizend jaar.

Vandaag blijft Hypatia het symbool van intellectuele autonomie en ruimdenkendheid en een feministisch icoon dat in een vrouwonvriendelijke wereld een vrij, zelfstandig leven leidde.

Historische bronnen

Er zijn geen originele handschriften van haar bewaard. Wel beschikken we over een aantal bronnen. Een eerste is de Historia Ecclesiastica (Kerkgeschiedenis) van de hand van haar tijdgenoot Socrates Scholasticus. Dit werk bevat een biografie van Hypatia (Historia Ecclesiastica, VII 15). Een tweede is een lemma gewijd aan Hypatia in de Suda, de Byzantijnse encyclopedie uit de 10de eeuw. Een derde bron zijn de brieven van haar leerling, de latere bisschop Synesius van Cyrene, die haar dikwijls schriftelijk om advies vroeg. Dan is er ook de versie van de christelijke kroniekschrijver Johannes van Nikiu die de later heiligverklaarde bisschop Cyrillus prijst omdat hij met de eliminatie van Hypatia de laatste resten van bijgeloof in de stad vernietigd heeft. (Hoofdstuk 84, § 84-103). Een Engelse vertaling van fragmenten van die bronnen vind je in Hypatia of Alexandria: mathematician and marty, de biografie van Michael Deakin.

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

Hypatia of Alexandria: mathematician and martyr / Michael A.B.  Deakin

Super women in science / Kelly Di Domenico

Hestia's haardvuur: negen vrouwenportretten als inspiratie voor (organisatie) ontwikkeling en leiderschap / Laura Babeliowsky

  • Hypatia of Alexandria: mathematician and martyr / Michael A.B. Deakin, 2007 - RoSa-ex.nr.: T/1061
  • 200 femmes de l'histoire. Des origines à nos jours / Yannick Resch, 2009 - RoSa-ex.nr.: V3/0495
  • Hestia's haardvuur: negen vrouwenportretten als inspiratie voor (organisatie) ontwikkeling en leiderschap / Laura Babeliowsky (e.a.), 2004 - RoSa-ex.nr.: T/0828
  • Super women in science / Kelly Di Domenico, 2002 - RoSa-ex.nr.: T/0758
  • Agora: le christianisme comme frein à la science? / Eric Nuevo - In: LE MONDE (21 01 2010) - RoSa knipselmap Le Monde

Meer

Filmfragment: Agora / Alejandro Amenábar (2009); recensie: Sandalenfilm met hersens (De Standaard, 21/04/2010)