Joke Smit

Het onbehagen bij de vrouw
Wie was Joke Smit?
Gedreven theoreticus
Beleidsbeïnvloeding
Feminisme
Meer lezen

Het onbehagen bij de vrouw

Het maatschappijkritische blad De Gids presenteerde in november 1967 een themanummer over het onderwerp 'onbehagen'. Een van de 38 artikels was van de hand van een zekere Joke Smit en droeg de titel 'Het onbehagen bij de vrouw'. De impact van uitgerekend dit artikel was fenomenaal. Uitgaande van haar eigen gevoel, schetste Smit op een heldere manier de situatie van de vrouw op het einde van de jaren 1960. Waar andere medewerkers hun bezorgdheid uitdrukten over de evolutie van de techniek, oorlogen of politieke situaties, sprak Joke Smit als enige over haar eigen gevoelens van onbehagen, over haar misnoegdheid over haar persoonlijke  situatie en de situatie van de vrouw.

Honderden, duizenden vrouwen lazen onmiddellijk daarna en nog vele jaren later, het artikel, velen van hen op aanraden van andere vrouwen. Allemaal herkenden ze zich in Joke Smits concrete ervaringen. Het artikel lokte dan ook erg veel reacties uit van vrouwen die voelen dat Smit schreef over datgene wat zij al jaren ondervonden, maar niet onder woorden konden brengen: de last van het moederschap, de afstompende uitzichtloosheid van de situatie als gehuwde vrouw, het feit dat buitenshuis werkende vrouwen niet voor vol aangezien werden...

Het belang van het artikel kan moeilijk onderschat worden: achteraf bekeken vormde het de aanzet van een nieuwe emancipatiegolf in Nederland. Het vormde bovendien een breuk met het verleden: in tegenstelling tot feministen voor haar, ging Joke Smit uit van een concrete situatie én verwoordde ze concrete maatregelen. Zo pleitte ze onder andere voor een consequente anticonceptiementaliteit, het beslissingsrecht van de vrouw inzake abortus, het instellen van wettelijke waarborgen voor een gelijke behandeling van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt, het herverdelen van betaalde en onbetaalde arbeid over mannen en vrouwen, een betere fiscale wetgeving enz...

naar overzicht

Wie was Joke Smit?

Johanna Elisabeth Smit werd als oudste van zes kinderen geboren op 27 augustus 1933 in Utrecht. Zowel moeder als vader Smit waren erg maatschappelijk betrokken en actief lid van verschillende verenigingen. Reeds op jonge leeftijd kwam Joke Smit in aanraking met het feministische ideeëngoed, onder meer door haar moeder die als voorzitter van de Vrouwenunie van Nederlandse Christen Geheelonthouders Verenigingen ook deel uitmaakte van de Nederlandse Vrouwenraad. Later, als studente van het Christelijk Gymnasium in Utrecht, las ze werken van o.a. Simone de Beauvoir en Jean-Paul Sartre.

Na het Gymnasium boden haar ouders Joke Smit de mogelijkheid om door te studeren. In die tijd geen voor de hand liggende keuze voor meisjes: voor velen van hen stopte de schooltijd na het laatste examen van de huishoudschool. In 1951 begon Joke Smit aan een studie Franse Taal- en Letterkunde. Ze begon in Utrecht maar verkaste later naar de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam waar ze in 1955 slaagde in het kandidaatsexamen. Met haar diploma op zak werd ze lerares Frans in het middelbaar onderwijs. Drie jaar later slaagde ze in haar doctoraalexamen. Ondertussen was Joke Smit getrouwd met Constant Kool, leraar wiskunde. In 1961 werd hun zoon Lieuwe geboren. In de daaropvolgende jaren werkte Joke Smit als recensent van Franse en Nederlandse literatuur, onder meer als correspondent in Parijs voor Het Parool en NRC. Later werd ze redacteur (1961-1967) en redactiesecretaris (1963-1966) van het literaire tijdschrift Tirade. In 1967 ging ze aan de slag als wetenschappelijk hoofdmedewerker bij het Instituut voor Vertaalkunde van de Universiteit Amsterdam, een functie die ze zou blijven uitoefenen tot aan haar vroege dood

Als werkende moeder van ondertussen twee kinderen - in 1964 werd dochter Elisabeth geboren - kon Joke Smit aan den lijve de problemen ervaren waarmee duizenden vrouwen in die tijd geconfronteerd werden. Ze ondervond hoe slecht de voorzieningen voor werkende vrouwen met kinderen geregeld waren, hoe negatief er gereageerd werd op werkende moeders en hoe vanzelfsprekend men het vond dat vaders werkten aan hun carrière terwijl hun vrouwen thuis op de kinderen letten. In 1966 liet ze zich met een lezing over de restrictieve abortuswetgeving voor het eerst openbaar uit over een feministisch thema. Een jaar later volgde "Het onbehagen van de vrouw" in De Gids.

naar overzicht

Gedreven theoreticus

De kracht die van het artikel uitging, werd door ontelbare vrouwen gevoeld. Aangespoord door de vele reacties op het artikel in De Gids, zette Smit samen met o.a. Hedy d'Ancona in 1968 haar schouders onder de oprichting van de aktiegroep "Man-Vrouw-Maatschappij". Doel was de sinds lang vastgeroeste sekserollen te doorbreken. Een brede waaier aan maatregelen moest deze doelstelling bewerkstelligen (o.a. bevorderen van roldoorbrekend onderwijs, uitbreiden van kinderopvangvoorzieningen, wegwerken van de wettelijke achterstand van gehuwde en ongehuwde vrouwen, legalisering van abortus op verzoek...). Joke Smit werd aangesteld als voorzitter van "Man-Vrouw-Maatschappij" en zou deze functie blijven uitoefenen tot in 1970.

Zowel in haar werk voor MVM als daarbuiten, kwam Joke Smit naar voren als een denker en een bijzonder goed onderlegd feministisch theoreticus. Ze was de voornaamste ideologe van MVM.

Smit hield ervan teksten te schrijven: ook vóór haar openlijke engagement in de vrouwenbeweging schreef ze als literaire recensente veel artikels. Na het artikel in De Gids, volgde in de daaropvolgende jaren een stroom geschriften, bijdragen en theoretische uiteenzettingen over haar ideeën. De theorieën en begrippen die ze neerschreef kwamen er niet zomaar, maar waren het resultaat van een zorgvuldig denkproces waarbij ze alles lang liet rijpen.

naar overzicht 

Beleidsbeïnvloeding

Joke Smit was overtuigd van het nut van beleidsbeïnvloeding. Vrouwen moesten zich volgens haar actief engageren in de maatschappij, alleen zo kon er wat veranderen. In 1970 voegde ze zelf de daad bij het woord door haar deelname aan de Amsterdamse gemeenteraad, als raadslid voor de sociaal-democratische PvdA. Als enige feministische raadslid was het haar bedoeling een aantal agendapunten van MVM te kunnen verwezenlijken. Al gauw werd duidelijk dat de tijd er nog niet rijp voor was. Bovendien kon ze haar politiek engagement niet combineren met haar feministische bezigheden en in 1971 stapte ze uit de Amsterdamse gemeenteraad. Ze bleef wel actief binnen de PvdA, onder andere als redacteur van Socialisme en Democratie, het maandblad van het wetenschappelijke bureau van de partij.

Ondanks haar negatieve ervaringen met de Amsterdamse gemeenteraad, bleef Joke Smit een beleidsgerichte figuur. Ze was bijzonder pragmatisch en wilde dingen veranderen. Smit schuwde daarbij de samenwerking met mannen niet: van bij het prille begin waren er mannen betrokken bij de werking van MVM, onder wie haar eigen echtgenoot Constant Kool van wie ze in 1974 scheidde. In een tijd dat het binnen de vrouwenbeweging bon ton was neer te kijken op traditionele vrouwenorganisaties en traditionele partijen, riep Joke Smit op tot samenwerking en overleg. Ze wilde vooral het kernprobleem aanpakken, geen tijd verspillen met zaken die ook later nog konden geregeld worden: het organiseren van kinderopvang vond ze bijvoorbeeld belangrijker dan het feit of die nu anti-autoritair zou zijn of niet. Het radicaal-feministische gedachtengoed lag haar niet helemaal, daarvoor was Smit teveel een pragmatische en beleidsgerichte figuur. Nochtans zijn in haar geschriften ook aspecten van deze radicale strekking terug te vinden, zoals bijvoorbeeld de aandacht voor het onderdrukkingsdiscours: volgens Smit lag de reden waarom vrouwenbelangen niet aan bod kwamen in de politiek voor een deel aan de status van vrouwen als minderheidsgroep.

naar overzicht

Feminisme

Joke Smit; Er is een land waar vrouwen willen wonen

Haar feministische ideeën kon Joke Smit ook kwijt in allerlei commissies en organisaties waar ze aan meewerkte of deel van uitmaakte. Ook hier liet ze zich vooral kennen als theoreticus. Vanaf 1971 was ze lid van de Programmaraad Televisie van de NTS (NOS). Smit ontwikkelde een concept voor een feministisch televisie-programma, in 1975 uitgevoerd én uitgezonden onder de titel Ot... en hoe zit het nu met Sien. Tussen 1974 en 1976 maakte ze deel uit van de Commissie Open School waar ze pleitte voor goede scholingsmogelijkheden en vorming van vrouwen. Haar benoeming had ze voor een groot deel te danken aan haar nota "De moeder van Marie kan méér", gepubliceerd in 1973 voor de Commissie Vormings-en Ontwikkelingswerk voor Volwassenen. Eind jaren zeventig werkte ze rond deze onderwerpen in de Onderwijscommissie van de Sociaal Economische Raad.

Een belangrijke bijdrage leverde Joke Smit aan de ontwikkeling van een Nederlands emancipatiebeleid. De term 'emancipatiebeleid' werd overigens door haar bedacht. In 1973, naar aanleiding van het vijfjarig bestaan van MVM, publiceerden Joke Smit en Constant Kool een stuk met als titel 'Den Uyl, het is tijd voor een emancipatiebeleid'. Met de steun van MVM werd het stuk aan het kabinet-Den Uyl bezorgd waar het gunstig werd ontvangen. Hierop volgend werd een "Emancipatiekommissie" in het leven geroepen waar ook Joke Smit deel van zou uitmaken tot in 1981.

In september 1980 werd duidelijk dat Joke Smit aan longkanker leed. Ze weigerde zich echter zomaar over te geven aan haar ziekte. In het laatste jaar van haar leven schreef ze nog veel, onder meer over de strategie van de vrouwenbeweging. In een interview met Hedy d'Ancona voor het maandblad Opzij, afgenomen in de zomer van 1981, blikte ze terug op 15 jaar feministische strijd. Ze hield er een vurig pleidooi voor samenwerking van vrouwen uit verschillende politieke partijen. Het interview vormde de directe aanleiding voor het samenroepen van een "Kamerbreed vrouwenoverleg" van vrouwen uit de Eerste en Tweede Kamer. Het regelmatige overleg tussen vrouwen over de partijgrenzen heen hield stand tot in 1994.

Joke Smit overleed op 19 september 1981. Ze was 48 jaar oud. 

naar overzicht

Meer lezen

Boeken

  • Joke Smit: biografie van een feministe / Marja Vuijsje, 2008 - RoSa ex.nr.: T/1072
  • Het persoonlijke wordt politiek. Feministische bewustwording in Nederland 1965-1980 / Costera Meijer, Irene, 1996 - RoSa ex.nr.: FIIm/0318
  • Leidsvrouwen en zaakwaarneemsters. Een geschiedenis van de aktiegroep Man-Vrouw-Maatschappij (MVM) 1968-1973 / Ribberink, Anneke, 1998 - RoSa ex.nr.: FIIm/0367
  • Er is een land waar vrouwen willen wonen. Teksten 1967-1981 / Smit, Joke [Samenstelling Jeroen de Wildt en Marijke Harberts], 1984 - RoSa ex.nr.: FIIa/0311
  • De tekst 'Het onbehagen bij de vrouw' werd in deze bundel opgenomen. De inleidende tekst, een biografische schets van Joke Smit geschreven door Jeroen de Wildt, kan ook online geconsulteerd worden

Artikels

Meer info

Van ganzenveer tot laptop. Schrijvende vrouwen in de lage landen: Joke Smit

Joke Smit, feministe (1933-1981): website, volledig gewijd aan werk van en over Joke Smit.
De RoSa-bibliotheek bevat nog meer werken over en van Joke Smit.