Op 10 december 2007 neemt de Britse schrijfster Doris Lessing de Nobelprijs voor Literatuur in ontvangst in het Concertgebouw van de Zweedse hoofdstad Stockholm. Zij is nog maar de elfde vrouwelijke winnaar sinds de eerste uitreiking van de Nobelprijs voor Literatuur in 1901.

De achtentachtigjarige grande dame van de Engelse literatuur krijgt de hoogste literaire onderscheiding ter wereld omdat ze, aldus de Zweedse Academie, "als roemrijk verteller van de ervaringen van vrouwen, met gloed en visionaire kracht een verdeelde beschaving afstandelijk heeft doorgelicht".

Doris Lessings magistrale oeuvre vertoont de invloed van drie elementen: haar jeugd in Afrika, haar communistisch engagement en haar zoektocht naar zingeving via het Soefisme. Lessing werd tegenstribbelend tot feministisch icoon gekatapulteerd omwille van haar roman “The Golden Notebook” uit 1962.

Doris Lessing is een gepassioneerd sociaal voorvechter, wars van conventies, tegendraads, zoekend, nieuwsgierig, ongrijpbaar. Haar werk is altijd verrassend,  diepgravend, polemisch en strijdlustig, haar pen vlijmscherp. Lessing is een vrijdenker in de zuiverste betekenis.
 

Biografie

Jeugdjaren

Doris Lessing wordt geboren als Doris May Tayler op 22 oktober 1919 in Kermanshag in Perzië (nu Bakhtaran in Iran), waar haar vader Alfred Tayler werkt als bankbediende. Haar beide ouders komen getekend uit de Eerste Wereldoorlog: haar vader heeft een  been verloren, haar moeder haar grote liefde. Alfred ontmoet Emily Mc Veagh, verpleegster in het ziekenhuis waar hij herstelt na zijn amputatie, en de twee sluiten een verstandshuwelijk.

Gelokt door het grote geld verkast Tayler zijn gezin in 1925 naar de toenmalige Britse kolonie Zuid-Rhodesië (nu Zimbabwe) om een maïsfarm te beginnen. Het project blijkt een financiële miskleun. Doris groeit op in deftige armoede en komt voortdurend in conflict met de strakke gedragsregels voor dames, die moeder haar probeert op te leggen.

Doris heeft een stresserende kindertijd. De enige leuke momenten zijn die waarop ze kan ontsnappen aan de benepen sfeer thuis: wanneer ze met haar broer Harry door de weidse Afrikaanse natuur zwerft of wanneer ze onderduikt in boeken die haar moeder uit Londen laat komen, literatuur voor volwassenen. Ontsnappen zal haar tweede natuur worden. Wanneer ze elf wordt, stuurt moeder haar eigengereide dochter naar een kostschool en later naar een meisjesschool in de koloniale hoofdstad Salisbury. Doris loopt er weg op haar dertiende en blijft voortaan thuis. Ze krijgt geen verder onderwijs. De nieuwsgierige, onderzoekende adolescente zal door zelfstudie alle kennis verwerven.

Vijftien is ze wanneer ze haar thuis kan ontvluchten dank zij een baantje als inwonend kindermeisje. Bij dat gezin leest ze over politiek en sociologie en schrijft haar eerste verhalen. In 1937, ze is dan achttien, trekt Doris alleen naar Salisbury. Ze komt er aan de kost als telefoniste en gaat uit met de blanke kolonialen. Trouwen doet ze een jaar later met Frank Wisdom, een tien jaar oudere ambtenaar, en al snel komen er twee kinderen. Huwelijk en moederschap verstikken haar en na vier jaar verlaat ze haar gezin. Haar twee kinderen laat ze achter bij hun vader.

Politieke en sociale bewustwording

In Salisbury wordt Doris Lessing zich meer en meer bewust van het rassenvraagstuk in de kolonie. Ze vindt zielsverwanten onder de Linkse Boekenclub-leden, communisten op de vlucht voor het Nazi-regime. Ze voelt zich tot hen aangetrokken omdat zij de eerste politieke denkers zijn die ze ontmoet. De communisten in Rhodesië waren 'politiek onschuldig' volgens Lessing, omdat die het zich konden veroorloven purist te zijn ver van de communistische machtscentra. De leider van de groep, de Duitser Gottfried Lessing, wordt in 1945 haar tweede echtgenoot en vader van haar derde kind.

In 1949 scheidt ze van Gottfried Lessing, neemt haar jongste zoon en het manuscript van The Grass is Singing (1950) en stapt op de boot naar Engeland. In Londen volgen zware jaren voor de alleenstaande moeder. Lessing haalt fel uit naar de Apartheid in Zuid-Afrika en is daar niet langer welkom. Ook in Rhodesië mag ze na 1956 niet meer binnen na haar campagne tegen kernwapens.

Evolutie in haar ideeën

De Sovjet-inval in Hongarije in 1956 en Kroetchovs publieke afwijzing van het stalinisme  schokt haar geloof in het communisme. Na 12 jaar distantieert ze zich van de leer en stapt uit de Engelse communistische partij. Later zou ze het socialisme vergelijken met een religie. 'Mensen geven het heden op voor een betere toekomst en nemen als vanzelfsprekend aan dat er een betere toekomst is. Als je niet in de hemel gelooft, dan geloof je in het socialisme.'

Doris Lessing gaat op zoek naar een nieuwe filosofie. Die meent ze aanvankelijk gevonden te hebben in de ideeën van psychiater R.D. Laing. Hij betoogt dat schizofrenie een gezond antwoord is van de geest op een krankzinnige wereld. Lessing, R.D. Laing en de Amerikaanse schrijver Clancy Sigal werken een tijdje heel nauw samen, tot Lessing genoeg krijgt van hun waanzinnige schrijfsels.

Na die tweede teleurstelling gooit Lessing zich op de studie van het Soefisme, een oeroude spirituele vrijdenkerij, die ontstaan is vóór de Islam maar zich er eeuwenlang in heeft genesteld in de hele regio van het Midden-Oosten. Die mystieke filosofie verandert grondig Lessings blik op de wereld. In die context ontstaat de Canopus in Argos - serie, moraliserende science fiction, waarmee ze veel van haar lezers van zich vervreemdt. Vanaf 1985 keert ze terug naar realistische fictie, tot grote opluchting van haar fans.

Feministe tegen wil en dank

Met de publicatie van haar roman 'The Golden Notebook' in 1962 werd Doris Lessing door de vrouwenbeweging tot feministisch icoon uitgeroepen. Haar roman is immers een illustratie van het mantra van het tweedegolffeminisme: het persoonlijke is politiek. Haar hoofdpersonages zijn vrije vrouwen die de moderniteit van de late fifties belichamen: ze scheiden, nemen minnaars en hebben een carrière. Ze willen zo vrij als een man hun eigen leven leiden. Maar ze eisen ook de maatschappelijke vrijheid om te breken met hun politiek engagement. Lessings personages verliezen geleidelijk hun geloof in het communisme omdat het systeem er niet in slaagde maatschappelijke veranderingen teweeg te brengen, terwijl de opkomende vrouwenrechtenbeweging de maatschappij wel op haar kop zette, precies door het versmelten van het persoonlijke met het politieke.

The Golden Notebook werd door de vrouwenbeweging beschouwd als dé feministische bijbel. Zelf was Lessing daar allerminst mee opgezet, ze weigerde de pleitbezorger te zijn van het feminisme. Tegendraads als ze is, heeft Lessing haar feministische bewonderaars sindsdien nog herhaaldelijk geschoffeerd. Het interesseert haar naar eigen zeggen niet om een feministisch boegbeeld te zijn. 'Wat ik ergerlijk vind aan de feministische revolutie is dat ze figuren heeft voortgebracht die tot de zelfgenoegzaamste wezens horen die ooit over de aardbol kropen. Feministen missen elke vorm van geestelijke flexibiliteit. De gedachte dat mannen ook aardig kunnen zijn, komt nooit in hen op'.


In een interview ter gelegenheid van het Edinburgh books festival 2001 trekt ze opnieuw fel van leer tegen een bepaalde vorm van feminisme. 'We moeten ons beginnen afvragen wie die vrouwen eigenlijk zijn die voortdurend mannen kleineren. De stomste, gemeenste, slechtst opgevoede vrouw kan de liefste, vriendelijkste en intelligentste man onderuit halen en niemand zal protesteren." Feministisch auteur Jeanette Winterson haalde toen op haar beurt fel uit naar Lessing. (The Guardian, 14 augustus 2001).

Oeuvre

Doris Lessing wordt beschouwd als een van de belangrijkste naoorlogse Britse schrijvers. Haar romans, novelles en essays behandelen een uitgebreid gamma van controversiële onderwerpen uit de twintigste eeuw: rassenpolitiek in haar Afrika-romans, waanzin, oorlog en geweld, genderkwesties, de rol van het gezin en het individu in de maatschappij. De vijf boeken in de 'Children of Violence' reeks (1952-1969) zijn sterk autobiografisch en gaan over het verwerpen van de rol als huismoeder en over communistisch engagement. De romans vertellen het verhaal van Martha Quest die opgroeit in Afrika, te jong trouwt, het huwelijksleven uiteindelijk afwijst en zich politiek engageert als marxiste.

'The Golden Notebook' (1962) is vernieuwend qua structuur en verhaaltechniek. De roman bestaat uit vijf in elkaar verwerkte boeken. Het hoofdpersonage Anna Wulf, een schrijfster in volle identiteitscrisis, deelt haar leven op in aparte hokjes volgens haar diverse rollen: die van vrouw, minnares, schrijfster, politiek activist. Om de chaos in haar hoofd te ordenen houdt ze voor elk van die rollen een apart dagboek bij, elk in een andere kleur: zwart voor haar jeugd in Afrika en groeiende afkeer van racisme, rood voor haar communistische overtuiging en het afbrokkelen ervan, blauw voor een relaas van haar liefdesleven en geel voor de roman geschreven door het hoofdpersonage Anna Wulf over twee vrije vrouwen. Uiteindelijk krijgt Anna een zenuwinzinking. Alleen door de desintegratie via haar diverse notaboeken is ze in staat een nieuwe 'volledigheid' te vinden die ze beschrijft in het laatste schriftje, het gouden notaboek, waarin persoonlijke en politieke thema's versmelten.

Ook haar volgende twee romans 'Briefing for a Descent into Hell' (1971) en 'The Summer Before the Dark' (1973) gaan over de enorme druk die sociale conformering legt op het individu met als gevolg mentale instorting.

Op het eind van de jaren zeventig en begin tachtig schrijft ze bijna uitsluitend science fiction met de 'Canopus in Argos ' - reeks. Dit beschouwt Lessing als haar belangrijkste werk, als de literaire uitdrukking van haar verkenning van het soefistische gedachtegoed.

Eenmaal die fase achter de rug, stuurt ze uitgevers de manuscripten van twee realistische romans 'Diary of a Good Neighbour' (1983) en 'If the Old Could…' (1984) onder het pseudoniem Jane Somers. Gevolg: meermaals afgewezen, daarna in een kleine oplage gedrukt, weinig of geen recensies, tot de ware identiteit van de auteur uitkomt. 

In 'The Good Terrorist' (1985) gaat ze weer de politieke toer op. In 'The Fifth Child' (1988) beschrijft het gevaar van sociale vervreemding. Een koppel legt zich uitsluitend toe op het stichten van een groot gezin en het creëren van een paradijselijke huiselijkheid, tot hun vijfde kind zich ontpopt tot een gemeen, boosaardig monster dat de idylle algauw om zeep helpt. Dit thema komt later terug in 'Ben, in the World' (2000).

Tot grote tevredenheid van haar lezers publiceert Lessing in 1994 het eerste boek van haar driedelige autobiografie: 'Under My Skin', in 1997 gevolgd door 'Walking in the Shade: Volume II of My Autobiography 1949-1962'. 'The Sweetest Dream' (2001) kan opgevat worden als het derde deel. Het volgt de lotgevallen van een familie doorheen de twintigste eeuw in Londen en in Afrika.

In haar recentere romans blijft Lessing provoceren, dwarsliggen, taboes doorbreken en vooroordelen onderuit halen. Haar nieuwste roman 'The Cleft' is verschenen in 2007. De gleuven, een weinig flatterende omschrijving voor vrouwen, zijn behoudsgezind, lui en stompzinnig. De jonge gleuven (vrouwen) zijn nieuwsgieriger, alleszins seksueel, maar vooral sterk in kinderzorg en het huishouden doen. De zakpijpjes (mannen) daarentegen hebben zin voor avontuur en onderzoek, zijn dynamisch en rusteloos.

 Erkenning en prijzen

Ze heeft zowat alle Europese prijzen voor literatuur gewonnen. Op 10 december 2007 mag ze de Nobelprijs voor Literatuur in ontvangst nemen.

Een chronologisch overzicht:

1954   Somerset Maugham Award 
1971   Booker Prijs voor Fictie   (shortlist)   Briefing for a Descent into Hell
1976   Prix Médicis (Frankrijk)   The Golden Notebook
1981   Prijs van de Oostenrijkse Staat voor Europese Literatuur
1981   Booker Prijs voor Fictie   (shortlist)   The Sirian Experiments
1982   Shakespeare Prijs (Duitsland)
1985   Booker Prijs voor Fictie   (shortlist)   The Good Terrorist
1985   WH Smith Literary Award   The Good Terrorist
1989   Premio Grinzane Cavour (Italië)
1995   James Tait Black Memorial Prize (voor biografie)   Under My Skin
1995   Los Angeles Times Book Prize (voor biografie)   Under My Skin
1999   Companion of Honour   (British Government)
1999   Premio Internacional, Cataluna (Spanje)
2001   David Cohen British Literature - prijs
2001   Prins van Asturië-prijs voor literatuur (Spanje)
2005   Man Booker International-prijs   (shortlist)
2007   Man Booker International-prijs  (shortlist)
2007   Nobelprijs voor Literatuur

Bibliografie

The Grass is Singing -  1950
This Was the Old Chief's Country - (Collected African Stories Volume 1) - 1951
Martha Quest   (Boek 1: The Children of Violence Reeks) - 1952
Five Short Novels - 1953
A Proper Marriage   (Boek 2: The Children of Violence Reeks) - 1954
Retreat to Innocence - 1956
Going Home - 1957
The Habit of Loving - 1957
A Ripple from the Storm   (Boek 3 The Children of Violence Reeks) - 1958
In Pursuit of the English   (documentaire) - 1960
The Golden Notebook - 1962
A Man and Two Women - 1963
African Stories - 1964
Landlocked   (Boek 4: The Children of Violence Reeks) - 1965
The Black Madonna - 1966
Particularly Cats - 1967
The Four-Gated City   (Boek 5 The Children of Violence Reeks) - 1969
Briefing for a Descent into Hell - 1971
The Story of a Non-Marrying Man and Other Stories - 1972
The Summer Before the Dark - 1973
The Sun Between Their Feet   (Collected African Stories Volume 2) - 1973
Memoirs of a Survivor  - 1975
To Room Nineteen   (Collected Stories Volume 1) - 1978
The Temptation of Jack Orkney   (Collected Stories Volume 2) - 1978
Re: Colonised Planet 5, Shikasta   (Canopus in Argos Reeks) - 1979
The Marriages Between Zones Three, Four and Five   (Canopus in Argos Reeks) - 1980
The Sirian Experiments   (Canopus in Argos Reeks) - 1981
The Making of the Representative for Planet 8 - (Canopus in Argos Reeks) - 1982
Diary of a Good Neighbour   (pseud. Jane Somers) - 1983
Documents Relating to the Sentimental Agents in the Volyen Empire   (Canopus in Argos Reeks) - 1983
If the Old Could...   (gepubliceerd als 'The Diaries of Jane Somers') - 1984
The Good Terrorist -  1985
Prisons We Choose to Live Inside - 1987
The Wind Blows Away Our Words - 1987
The Fifth Child - 1988
A Doris Lessing Reader - 1989
African Laughter - 1992
London Observed: Stories and Sketches - 1992
Under My Skin - 1994
Spies I Have Known and Other Stories - 1995
Love, Again - 1996
Walking in the Shade: Volume II of My Autobiography 1949-1962 - 1997
Mara and Dann: An Adventure - 1999
Ben, in the World - 2000
The Sweetest Dream - 2001
The grandmothers - 2003
Time Bites: Selected Essays - 2004
The Story of General Dann and Mara's Daughter, Griot and the Snow Dog - 2005
The Cleft - 2007

Meer lezen RoSa Bibliotheek

Een overzicht van boeken en artikels uit de RoSa - Bibliotheek vind je hier

Doorzoek zelf de RoSa online catalogus met als trefwoorden: Lessing Doris, Groot-Brittannië, auteurs, feminisme, literatuur, Zuid-Afrika.
Samenstelling: Brigitte Rys

foto: http://www.dorislessing.org/